|
Animaliei eragiten diegun doako sufrimendua zenbatzea posible balitz % 99a janarietako animaliek bilduko lukete. Nahiz eta hasieran % hau gehiegizkoa iruditu arren dauden datuek ez diote zalantzari zirrikitua uzten. Zenbat indibiduo daude inplikaturik eta zenbatekoa da bere gainean egiten den biolentzia mailaren parametroak aztertzen baldin baditugu motz ere gera gaitezke.. Abusu esparru honen benetako dimentsioa beste era honetan ere adieraz dezakegu: pertsona batek egiten duen animalien kontsumoa (animalien gorpuak edo bere produktuak, arrautzak edo esnekiak, besteak beste) murriztuko balu % 1ean beraien sufrimendua gehiago murriztuko litzateke, nahiz eta pertsona bera zezenketa eta zirko zale amorratua, bibisekzioaren aldekoa eta ehiztari sutsua bihurtu. Janarietarako ustiatzen diren animalien barietatea oso zabala da. Espezie batzuk aspalditik erabiltzen dira, baina beste batzuk duela gutxi sartu dira nabarkeriaren mugan dagoen eskaintza gastronomiko berrian. XX. mendearen lehenengo zatian ustiapen intentsiboaren agerpenak animalien sufrimendua biderkatu du infinituraino. Aitzitik, abeltzantza tradizionalean animaliek zuten bizimodua orokorrean nahiko duina zen, hil arte, noski. Janarietarako animalien ustiapena gaur egun industria mekanizatua bezala kontsideratzen da, beste edozein faktorearen gainean errentagarritasun ekonomikoa nagusitzen delarik. Hemendik aurrera jorratuko ditugun gaiak, banan banan, antolatutako biolentzia gaitzesgarriena litzateke. Denek elkarrekin, alegia, neurri itzeleko holokaustoa osatzen dute. OILOAK Egun, munduan kontsumitzen diren arrautza gehienak, bere bizitzan muturreko metaketa baino ezagutu egin ez duten oiloetatik datoz. Txitoak direnean sartu egiten dituzte kaiolan, espazio fisikoa bete arte. Egunkari baten orri irekiaren espazioan 4 oilo sartzen dira. Apenas eman dezakete buelta postura egokia hartzeko eta hegoak zabaltzea pentsa ezina litzateke. Oiloek duten izaera hierarkikoarengatik egoera hau izugarri larria da beraientzat eta horregatik gatazka eta erasoak sortzen dira etengabe beraien artean. Egiten diren zauriak maiz infektatu egiten dira eta oiloa hil egiten da kalte ekonomiko handiak sortuz. Enpresarioek arazoa konpontzeko oso metodo erraza asmatu dute: mokoa moztu. Ebakuntza hau mekanizatua egonik noizean behin aleren bat hiltzen zaie. Galera hauek ez dute eragin handirik negozioaren errentagarritasunean; hobe hau gertatzea gazte, eta beraz, merkeak direnean eta ez adin produktiboan.  Animalia hauek arrautzak erruten dituzte era naturalean (ezin dute saihestu) eta bere hustiatzaileek prozesu hau ahalik eta azkarren gerta dadin metodoak asmatu dituzte.Oilategiak barrakoi handiak dira eta dena diseinatuta dago langileen erosotasunerako. Animalien ongizatea ez da kontutan hartzen berehalako etekinak ematen ez dituen bitartean. Egunaren 24 orduz argi artifiziala piztuta mantentzeak “emaitza hobeagoak” ematen dituela frogatu da. Zoritxarrez, hegazti hauek estresaren kontra duten mekanismoa arrautzak errutea da. Eta arrazoi biologikoengatik arrautza gutxiago erruten hasten direnean zuzenean hiltegira bidaltzen dituzte, besterik gabe. Bere gorpuak horren kolpeaturik daudenez nekez sartzen direla merkatuan, horren ezagunak diren zaporea indartzeko pastila horiek egiteko ez bada. Eta zer prestatzeko erabiltzen dira pastila famatuak? Oilaskoa, noski. BEHIAK ETA ZEKORRAK Behien ustiapena bikoitza da. Haragia lortzeaz gain mendebaldean oso preziatua den likidoa ateratzen zaie, esnea, hain zuzen. Jende askok gizakioi hatzazalak hazten zaizkigun bezala behiei esnea ateratzen zaiela uste dute. Behiak bakarrik esnea ekoiztuko du duela gutxi erditu baldin badu eta esnea kumea elikatzeko izan beharko luke.  Abeltzantza giza-interesen menpean dagoelako behiak etengabe erditzera bultzatzen dituzte, bortxakeri masiboaren kalifikaziopean jar daitekeen albaitaritza-praktiken bidez. Ondorioz, zekorra jaioko da eta amaren esneaz elikatu beharrean, zenbait bitaminetan pobreak diren ahiekin nahita elikatzen dira. Esnea guretzat geratzen da eta era horretan, zekorrak anemikoak geratuko dira kontsumitzaileek nahi duten haragi argiagoa lortuz modu ekonomikoan. Eta errentagarritasun handiena lortzea kumeen mugimenduak mugatzen dira maximora, nekez buelta eman dezaketen edo erosotasun minimoarekin etzan daitezkeen espazio txikietan gordetzen dira. Bere egoeran jartzea ez litzaiguke zaila egin behar: jaio eta gutxira bahituta, bere erreferentzi afektibotik urrunduta, gela ilun batean gordeta bere bezalako gatibu dauden ehundaka kideekin. Bitartean, behiaren esnea jaisten da jaki mota asko ekoizteko (gazta, yogurra, opilak, izozkiak, etab.) edo esnea bera komertzializatzeko. Eta etengabe eman dezan erditzeak probokatzen zaizkio behin eta berriz. Hustiakuntza paraleloetara eramateko ama eta kumeen banaketa oso traumatiko da. Bien arteko menpekotasun emozionala horren handia denez egun batzuk elkarri deiadarka pasatzen dutela. Egoera honen larritasunari gehitzen zaio estabulazio mota gogorra ; beraz, eta ondorioz , kumeek batez ere, tratu txar hauek somatizatzen dute, zenbait gaixotasunak garatuz. Abeltzainak arazoa konpontzen saiatzen dira animalien eta gure osasuna kaltetzen duten antibiotikoen koktelak emanez. Behi haziendarekin gizakiok egiten dugun ustiaketa mota lizunagorik aurkitzea gaitza da. OILASKOAK Oilaskoak etengabe ari dira agertzen komunikabideetan, ez arrazoi moralengatik, ekonomikoengatik baizik. Egun, oilaskoa prezioen adierazle garrantzitsua da, bere haragiaren kontsumoa hiritarren artean oso hedaturik dagoelako. Oro har, oilaskoen bizitza oiloenaren antzekoa da. Errentagarritasunaren parametroak dira nagusi, eta honek bere esperientzia miserablea bihurtzen du. Ikuspuntu komertzialetik txitoak haragirako edo arrautzak erruteko arrazakoak izan daitezke. Kasurik onenean txitoa arrautzen ekoizpenerako arrazaren txito arra izatea litzateke. Ar batek ez ditu arrautzak erruten eta horregatik ez du inongo balio komertzialik izango, hots, ez du ezertarako balio, beraz, erditik kendu behar da, galera txikiena suposatzen duen metodoa erabiliz. Beste askorekin batera plastikozko poltsa batean, gas-ganbara batean edo hortzez hornitutako tramankuluan sartzea ez da oso estetikoa izango, bai, ordea, merkea. Horrela, ehundaka txito birrindu egiten dira ahi odoltsua bihurtuz. “Produktu hau” zapalduta bizi diren beste animaliak elikatzeko erabiltzen da. Txitoa haragirako arrazakoa baldin bada, gizentze-aldia irauten den bitartean beste milaka kideekin batera izugarrizko nabe erraldoira eramango dute.Oso espazio gutxi izanak oso zaila egiten zaie babeslekua aurkitzea edo hierarkia finkatzea, bere portaera naturalari dagokion bezala. Larritasunak, estresak eta etengabeko borrokek beraien artean (maiz inongo arreta jaso gabe hil egiten dira, horrela sortutako zauriak infektatu egiten direlako) bizirik irauteko lehia bihurtzen dute bere egunerokoa. Enpresarioak saltzeko unea dela erabakitzek duenean, langile talde bat sartzen da nabean eta ikaratutako animalia gajoak kamioietan sartzen dituzte, hiltegirako bidea hartuz. Hauxe da bere bizi guztian airea edo eguzkia sentitzen diten une bakarra, nahiz eta horretaz gozatzeko betarik ez izan. Garraio eta akabatze prozesu osoa zakarkeriaz egiten da. Aziendako hegaztiek gure balio-eskalan ez dute inongo status moralik, eta horregatik tratatzen dira fardelak bailitzan. Hiltzeko unea iristen zaienean oraindik gazteak dira, eta zoritxarrez beraientzat , askotan hortz sistema batek lepoa gaizki moztu eta oraindik bizirik, irakiten dagoen uretan sartzean hiltzen dira. Dena den, azkenean kontuak ateratzen badira enpresarentzat dena da zilegi. Edozein erretegian bukatuko dira, hileko eskaintzaren osagai: oilaskoa + garagardoa + patata frijituak bakarrik 6 euro. BESTE HEGAZTIAK Kopuruari erreparatuz oilaskoak eta oiloak dira zapalketa larriena sufritzen duten hegaztiak gure gizartean. Hala ere, paisai beldurgarri honetan ahateak, antzarrak edo galeperrak aipamena merezi dute.  “Paté de foie” –ren industriak basakeri berezia erakusten du. Gutizi preziatuenetarikoen artean egonik dirutza astronomikoak ordaintzen dira animalia hauen gibel hipertrofiatuagatik. Jaten ematen zaie ahitu arte eta akabatuko ez balituzkete ez lukete izango bizirik irauteko aukerarik.. Behartutako elikaduraren aldia hasi eta gero ez dago atsedenik beraientzat. Basakeria hutsa da. Abeltzainak animalia hartzen du bere hanken artean, ahoa ireki eta besterik gabe hodi lodi bat sartzen dio urdaileraino. Era honetan ahia ponpatzen diote oso kopuru handietan. Egoera honek gutako edonor urdaileko garbiketa egiteko larrialdi-zerbitzuetara eramango gintuen. Elika-aldien artean ez dituzte apenas mugitzen uzten, ahalik eta kaloria gutxien erre ditzaten. Aste gutxi pasa ondoren, nekez mantentzen dira zutik, proportzio itzeleko gibelak sabelaldeko barrunbe gehiena okupatzen du gainontzeko organoak, bihotza eta birikak, besteak beste, zapalduz. Egoera honetan antzarrari gerta dakiokeen gauzarik onena bertan hiltzea da, tortura lotsagarri honekin bukatzeko behingoz. ARRAINAK Jendeak ez ditu arrainak gustuko, beraz, animalia hauen eskubideak defendatzea gehienetan trufagai bilakatzen da, baita txakurren, panda hartzen edo zezenen aldeko jarrerak uler ditzaketenentzat ere. Arrainengandik emozionalki geure burua urrun sentitzeak ez du esan nahi hauek izaki sentigabeak direnik. Are gutxiago, ugaztunon nerbio-sistemak betetzen dituen funtzio biologiko berberak betetzen dituen sistema berdina dute. Arrain batek ura du berezko ingurunea, eta arrantza komertziala animaliak hortik bizirik ateratzen datza. Ez du ematen agresio honen ondorioak, eta guri burua ur azpian sartzen digutenean sentitzen duguna, oso desberdinak direnik.  Arrantza komertzialean dihardutenentzat, arrainak izaki indibidualak baino, itsasoak “eskaintzen” digun “uzta” besterik ez dira. Beraien kanaberak bota edo sareak zabaldu, eta lanaren ordaina noiz jasoko zain egoten dira. Arrain harritua (nahasia) beste milaka alerekin partekatzen duen saretik ihes egiten, edo eztarria urratzen dion amutik askatzen saiatzen da. Behin itsasontzian direnean, arrain txikiak hozteko makinetan ( hozkailuetan) sartzen dira bertan izozten direlarik hil arte, baina aurretik masa ( arrain-olde???) handia osatzen den milaka indibiduoren (arrainen) pisua jasan behar dute. Asko lehertu egiten dira, eta denak , behar duten oxigeno ezagatik, ito egiten dira poliki- poliki . Batzuetan, legatzak kasu, propaganda eta merkataritza-estrategiak direla medio, animaliarik handienak banan-banan harrapatzen dituzte. Arrantzaleek odoljario (hemorragia) handiak eragiten dizkieten gakoen laguntzaz altxatzen dituzte itsasontzira, geroago makilez kolpatzeko, ez giza arrazoiengatik , baizik eta, animalien mugimenduek arrainak uretatik ateratzen dihardutenen lana oztopa ez dezaten. Ohikoa izaten da jasotako kolpeek arrainak ez hiltzea. Bizkarrezur-muina hausten dietenez gero, beraien kordean darraie luzaroan (beraiek konortea galdu gabe darraie luzaroan). Mundu biztanleriaren zati adierazgarri batentzat eguneko elikagaia izateaz gain, arrantza komertziala tamaina handiko hilketa masiboa da, zeinaren dimentsioaz (garrantziaz) ez baikara ohartzen, besteak beste, arrainek oihu egiten ez dutelako. BESTE UR ANIMALIA BATZUK Gure dietan erabiltzen dugun ur espezien aldaera anitza da. Zenbait ugaztunez eta arrainez gain, mota guztietako krustazeoak eta fisiologia “sinpleagoa” duten izakiak, moluskuak besteak beste, gure lehentasun gastronomikoen biktimak dira. Animalia hauekiko hurbiltasun emozionalik ez daukagunez, ohikoa izaten da, sukaldean janariak prestatzeko, urak irakiten duela lapiko batean sartzea. Gurea bezain sofistikatua ez den zentzumen sistema bat ez izateak ( hala baldin bada), ez ditu minarako soraio bihurtzen, honela, eta gehienetan, kiskaltzen dituen lapikotik amorru biziz ihes egiten saiatzen dira. Bukaera iritsi baino lehen, berezko ingurunearekin zerikusirik ez duen akuario batean bizi behar dute, batzuetan bertan hilabete batzuk ematen dituztelarik. Beste indibiduo batzuekin partekatu (elkarbanatu) behar duten espazio txikiak beraien arteko liskarrak sor ez ditzan, eta elkar zauri ez dezaten, animalien arma- defentsa bakarrak soka batek (batez) baliogabetzen dituzte patetikoki, jatetxe batean hagin bat hautsita duen otarrain batek ematen duen irudi kaxkarrarengatik. “ESKEINTZA” BERRIAK Animalien kontsumoan, bezeriaren arreta mantentzeko “produktu” berriak eta erakargarriak sartzea, nutrizio arrazoietan baino, beste kontsumo arrazoi batzuetan datza. Hau dela eta, biztanleria ertain (arrunt) batean ez da zaila aurkitzea oreinkia, basurdekia, igel-hankak edota marrazoak bezalako animaliez prestatutako elikagaiak. ”Produktu” hauek beti aurkitzen dute esperientzia berriei irekita egon ohi den giza talderik. Honen ondorioz, eta hiri handietan, batik bat, honelako bitxikerietan espezializaturik dauden jatetxeak existitzen dira. Berez, ez dago mugarik; armiarmak, sugeak, muskerrak, kanguruak. Osasun agintariek ontzat jotzen badute ( oniritzia ematen badute), denak balio du.  Animalia hauetako batzuen ( gehienbat, oreinak eta ostrukak) ustiapen arina (ustiapenaren hastapenetan gaude) hasi da, administrazioak gastu hau bere gain hartu duelarik, langabeziari aurre egiteko ekimen berritzat hartuz, eta beraz, hein batean, diru publikoarekin ordainduta. Zorionez animalientzat (hala hitz egiterik baldin badago), eta helburu bera izan arren, nolabaiteko askatasun mugimenduak uzten dizkieten ustiategi estentsiboak dira. Baina, berriro ere, animaliekiko begirunea baino, beste gatibutasun-sisteman hauek menderatzeko ezintasun fisikoa da. Animalien izaera ikaratia dela eta, hildako asko izango lirateke, eta honen ondorioz, galera ekonomikoak ere bai. Euskal Herrian, behintzat, urte osoan zehar kanpoaldean ospatzen diren gastronomia-ferietan, ohikoa izaten da oreinkia edo ostrukia ustiatzen duen enpresak bere produktuak ez ezik, eta jendearentzako publizitate erakargarri gisa, animalia bizirik ere erakustea. Animaliak estuasun-egoera izugarrian egoten dira, beraientzat oldarkorra den ingurune batean denak bazter batean elkarrekin ( pilaturik?), umeek burdin sareen artean makilatxoak sartzen dizkietelarik eta musika burrunbatsua pairatuz. Gure dietan animaliak sartzeak (erabiltzeak) behar fisiologiko batekin baino, gainontzeko izaki sentikor guztiak gastronomia-baliabide hutsatzat jotzen duen ideologia batekin dauka zerikusia. Honi buruzko zalantzarik baldin bazegoen, espezie berrien merkaturatzeak auzi hau argitzen laguntzen digu. TXERRIAK Nahiz eta beraiekin ere ankerkeriak egiten ditugun, moxal, txita edo arkume baten irudiak nolabaiteko samurtasun sentimendua adierazten digu, eta horrela, xalotasuna eta hauskortasuna azaldu nahi dituzten kanpainetan askotan erabiltzen dira. Baina, badira beste animalia batzuk jendearengan nazka eta erdeinua besterik sortarazten ez dituztenak, txerriak, alegia. Urdaiazpikoaren edo txuletaren aurreko pausotzat jotzen ditugu. Zentzugabe estigmatizaturik, animalia zikinak direlakoan gaude. Planeta hau zabortegi kirastu bihurtu dugunok horrelakoak esateak haserrea pizten du. Baina gizakion harrokeriak ez du mugarik. Beren ustiapen prozesuan txerriak ez dira beste janarietarako animalia batzuk baino okerrago tratatzen, eta beraien “zabor animalia” statusa dela medio, ez du ematen balizko giza esparru moral zabalago batean sartzen lehenengoak izango direnik. Hiltzeko diren beste animalia batzuen kasuan bezala, txerrien bizitzan gabezia fisiko eta psikikoak oinarrizkoenak dira. Kanpoko erabileraren ( ustiapen?) kasu bakanetan izan ezik, ugaltzerako diren emeak kumeak etengabe izaten beharturik daude ( behartzen dituzte). Hala ere, ugaztunak izaki, eta kumeekin oso lotura afektibo estua dutelarik, ez zaie utziko hauen lehenengo pausoak zuzentzeko eta babesteko berezko sena gara dezaten. Ama askori mugimendua mugatzen zaie aukera bakarra izateraino, hau da, ordu luzeetan eta jarrera bertsuan etzanda egoten dira txerrikumeek nahi adina har dezaten errapea, eta ahalik eta azkarren lodi daitezen. Emeak ezin dira kumeek ematen dizkieten haginkadetatik babestu, azken hauek ez oso arretatsuak jateko orduan. Batzuk eta besteak, batzuetan egunak irauten dituzten bidaietan, eta baldintza beldurgarrietan, jaki solido eta urik gabe, hiltegira eramango dituzte. Txerriek hankak luzatzeko gelditzeaz hitz egitea umore beltza da. Kosta ahala kosta, gastuak murriztu egin behar dira, eta ,azken finean, garrantzitsuena zera da: abere-hiltzailearengana bizirik iristea, beren egoerarik baliotsuenean, alegia. Horrekin nahikoa izaten da. Guk aukera emango bagenie, txerriak konpainiako- animalia ezin hobeak izango lirateke. Batzuetan, horrela gertatzen da, eta arrazoi desberdinak direla medio, hiritar batzuek txerri bat hartu (adoptatu) dute lagun (gisa). Honi buruzko zalantzarik balego, biziki maite dute tripa handian hazka egitea, eguzkitan egotea edo erreka garbi batean , edo gizakiok medikuaren aginduz batzuetan egiten dugun moduan, buztinez betetako putzu zoragarri batean bainatzea. Noizbait, txerriei ematen diegun trataera, gizakiak animaliekin egin duen basatikeriarik handienetakotzat joko da.
TXAKURRAK, KATUAK, DORTOKAK, INTSEKTUAK…
Mendebaleko herrialdeetan bizi direnek kontsumorako txakurrak hazteari ankerkeria deritzote. Eta arrazoi dute, erabateko hilketa da, baina ez egunero beren herrietan zekorrekin, oilaskoekin edo txerriekin egiten direnak baino handiagoa. Kontua zera da: txakurrekin daukagun hurbiltasun emozionalagatik, harategietan gakoetan zintzilik beraien gorpuen irudiek beldurtzen gaituzte. Hona hemen animalia batzuen eta besteen arteko bereizkeria afektiboaren adibide garbia. Dena den, txakurrak ustiatu eta hiltzen dituzten baldintzak beldurgarriak dira. Egia esan, gizarte hauetan kontsumorako diren animaliek etengabeko infernua besterik ez dute ezagutzen. Kumeak ia presioz kaiola metalikoetan sartzen dituzte, eta tenperatura altuak jasan behar dituzten kale azokan erakusten dituzte. Leku batzuetan, beren haragia samurragoa eta digestioagoa (digerigarriagoa) izango delakoan, animaliak urak dirakiela (irakiten) duten lapikoetan sartzen dituzte. ? Animalien kontsumo “periferikoaren” artean, seguru asko, txakurrak edo katuak hiltzea izango da jende artean haserre handiena pizten (sortzen) duen aldea. Hala eta guztiz ere, zerrenda hau amaigabea da. Dortokak, armiarmak, sugeak, igelak, harrak, barraskiloak, tigreak, baleak, tximuak, pelikanoak… hauek guztiak gure plateraren protagonista bihurtu ditugu. Berez, ia ezinezkoa da gizarte edo kulturaren baten aldetik itxuraz aseezina den giza jatuntasuna inoiz pairatu ez duen zoologia-talderik ezagutzea.
|
Animaliak jateko 
